Sáng chế và kiểu dáng: bảo hộ trước khi công bố

Nhãn hiệu có thể đăng ký bất cứ lúc nào. Sáng chế và kiểu dáng thì khác — chúng có một điều kiện nghiêm ngặt: tính mới.

Và tính mới mất đi khi công bố, kể cả khi người công bố là chính mình.

Những gì được coi là công bố

• Trưng bày ở hội chợ hoặc triển lãm ngành.
• Đăng lên trang thông tin hoặc mạng xã hội của công ty.
• Bán sản phẩm ra thị trường.
• Gửi mẫu cho khách hàng tiềm năng không kèm thoả thuận bảo mật.
• Bài báo, phỏng vấn, bài trình bày hội thảo.

🔴 Điểm bốn là chỗ hay mất quyền nhất — gửi mẫu cho đối tác để chào hàng, không ký thoả thuận bảo mật, sau đó mới nghĩ tới việc đăng ký.

Trình tự đúng

1. Nộp đơn trước khi công bố bất cứ đâu.
2. Nếu buộc phải cho ai xem trước, ký thoả thuận bảo mật.
3. Từ ngày nộp đơn đầu tiên, có một khoảng thời gian để nộp ở nước khác mà vẫn giữ ngày ưu tiên — thời hạn cụ thể theo điều ước quốc tế và quy định từng nước.
4. Trong khoảng đó, quyết định danh sách nước cần bảo hộ và nộp tiếp.

Cơ chế ngày ưu tiên ở mục ba rất hữu ích: nộp một đơn ở Việt Nam trước, rồi có thời gian để thăm dò thị trường trước khi quyết định nộp ở đâu nữa.

Ngoại lệ về công bố

Một số nước có quy định cho phép nộp đơn trong một khoảng thời gian nhất định sau khi chính tác giả công bố. Nhưng:

⚠️ Đừng dựa vào ngoại lệ này khi lập kế hoạch — nó là cứu cánh khi đã lỡ, không phải một lựa chọn để chủ động dùng.

Kiểu dáng công nghiệp

• Bảo hộ hình dáng bên ngoài của sản phẩm, không bảo hộ chức năng kỹ thuật.
• Thủ tục thường nhanh và rẻ hơn sáng chế đáng kể.
• Rất hữu ích với hàng tiêu dùng, nơi hình dáng là yếu tố nhận diện.
• Cũng có yêu cầu về tính mới — cùng một nguyên tắc, nộp trước khi công bố.

Với nhiều doanh nghiệp sản xuất, kiểu dáng là hình thức bảo hộ hợp lý nhất về chi phí — và cũng là hình thức hay bị bỏ qua nhất.

Chi phí và lựa chọn thực tế

Sáng chế là hình thức bảo hộ tốn kém nhất — cả khi nộp lẫn khi duy trì qua nhiều năm ở nhiều nước. Vài cân nhắc thực dụng:

• Chi phí tăng theo số nước, và còn thêm phí dịch hồ sơ kỹ thuật sang ngôn ngữ từng nơi.
• Phí duy trì tăng dần theo năm ở nhiều nước, nên chi phí năm thứ mười khác hẳn năm đầu.
• Với vòng đời sản phẩm ngắn, thời gian xét đơn có khi dài hơn thời gian sản phẩm còn bán được.
• Kiểu dáng công nghiệp rẻ hơn nhiều và với hàng tiêu dùng thường đủ để chặn hàng nhái về hình thức.

🔴 Nên tính tổng chi phí cho mười năm ở danh sách nước dự kiến trước khi quyết, chứ không chỉ nhìn phí nộp đơn ban đầu.

Trước khi nộp đơn

1. Tra cứu xem đã có ai đăng ký thứ tương tự chưa.
2. Ghi lại quá trình phát triển — sổ ghi chép, bản vẽ có ngày tháng, để chứng minh khi cần.
3. Xác định ai là tác giả và ai là chủ sở hữu — nếu do nhân viên tạo ra thì hợp đồng lao động phải quy định rõ.
4. Chọn hình thức phù hợp: sáng chế, kiểu dáng, hay giữ làm bí mật kinh doanh.

🔴 Điểm bốn đáng cân nhắc kỹ: đăng ký sáng chế nghĩa là công bố nội dung kỹ thuật để đổi lấy quyền có thời hạn. Với một số bí quyết, giữ bí mật có thể là lựa chọn tốt hơn.

Sau khi được cấp

• Nộp phí duy trì đúng kỳ — quên là mất quyền
• Theo dõi xem có ai xâm phạm không
• Ghi nhận việc sử dụng thực tế
• Đánh giá định kỳ xem có còn đáng duy trì ở từng nước không

Mục cuối giúp kiểm soát chi phí — danh mục bảo hộ tích luỹ qua năm tháng có thể tốn kém mà không còn tương ứng với thị trường thực tế.